Μνημεία ΦΡΟΥΡΙΟ ΦΟΡΤΕΤΖΑΣ
Λεωφόρος Εμμανουήλ Κεφαλογιάννη 18, Ρέθυμνο 741 00, Ελλάδα
QR code

Κατηγορία: Μνημεία

Το βενετσιάνικο φρούριο της Φορτέτζας (Fortezza) είναι κτισμένο πάνω στο λόφο του Παλαιοκάστρου, στα βορειοδυτικά της σημερινής πόλης. Η Φορτέτζα είναι ορατή από κάθε γωνία της πόλης, ενώ παράλληλα έχει πανοραμική θέα σε όλο το Ρέθυμνο και στην δυτική ακτή, κρύβοντας μέσα της ολόκληρη ιστορία αιώνων.

Σύμφωνα με μία θεωρία, ο λόφος πάνω στον οποίο χτίστηκε η Φορτέτζα, στη μακρινή αρχαιότητα ήταν νησίδα, η οποία ενωνόταν με την Κρήτη μέσω μίας στενής λωρίδας γης. Στη διάρκεια των αιώνων με προσχώσεις ενοποιήθηκε με τη στεριά παίρνοντας τη μορφή που έχει σήμερα. Στο λόφο αυτό πιθανώς να ήταν η ακρόπολη της αρχαίας πόλης της Ρίθυμνας με ναό του Απόλλωνα και το ιερό της Ροκκαίας Αρτέμιδος. Τα λαξεύματα που εντοπίστηκαν σε διάφορα σημεία του λόφου, μαρτυρούν την ύπαρξη της ακρόπολης πάνω στο βράχο. Ο υπόλοιπος οικισμός μάλλον βρισκόταν κοντά στο λιμάνι. Ωστόσο δεν υπάρχουν στοιχεία ούτε για τη μορφή του οικισμού, ούτε για τη μορφή της ακρόπολης και του ιερού.

Την ανάγκη της δημιουργίας στο Ρέθυμνο του κάστρου της Φορτέτζας ανέδειξαν τα γεγονότα που ακολούθησαν στην Κρήτη από το πρώτο μισό του 16ου αιώνα, δηλαδή η τούρκικη απειλή και η εξέλιξη των πυροβόλων όπλων, μετά την ανακάλυψη και ευρεία διάδοση της πυρίτιδας. Όλα αυτά συντέλεσαν ώστε να αποφασίσει η Βενετία τη στρατιωτική και αμυντική οργάνωση της Κρήτης. Ιδιαίτερα μετά από μια ολοσχερή καταστροφή της πόλης του Ρεθύμνου από Οθωμανούς πειρατές, ήταν ξεκάθαρη η ανάγκη της ουσιαστικής οχύρωσης της πόλης και οι αρμόδιοι τοπικοί παράγοντες και η Βενετική Γερουσία αποφάσισαν να κατασκευάσουν ένα οχυρό που θα μπορούσε να περιλάβει όλες τις κατοικίες της πόλης του Ρεθύμνου. Ως η καταλληλότερη θέση επιλέχτηκε ο λόφος του Παλαιόκαστρου, που έχει απέραντη θέα και από στεριά και από θάλασσα. Τη πρώτη πέτρα στα θεμέλια της Φορτέτζας, τοποθέτησε ο Βενετσιάνος Ρέκτορας Alvise Lando στις 13 Σεπτεμβρίου του 1573 και ως το 1580 ολοκληρώθηκαν οι εργασίες στον περίβολο και στα δημόσια κτίρια που υπήρχαν μέσα σε αυτόν. Κατασκευάστηκε από κανονικές ορθογωνικές πέτρες, έχει αστερόμορφο σχήμα με συνολικό μήκος του είναι 1307 μ.

Το φρούριο στα ανατολικά και νότια αποτελείται από τέσσερις κύριους ημιπρομαχώνες-του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Παύλου, του Αγίου Ηλία και του Αγίου Λουκά-ενώ στα βόρεια και δυτικά κλείνει με τρεις προεξοχές/ ακμές- του Αγίου Πνεύματος, της Αγίας Ιουστίνης και του Αγίου Σώζοντος. Ανατολικά βρίσκεται η κύρια πύλη, με τους τρεις παράπλευρους θολωτούς χώρους για τη φρουρά, ενώ δευτερεύουσες βοηθητικές πύλες ανοίγονται στα βόρεια και στα δυτικά.

Στα χρόνια που χρειάστηκαν για να κτιστεί η Φορτέτζα δούλεψαν αγγαρεία 107.142 Κρητικοί και 40.205 επιταγμένα ζώα, ενώ αναφέρεται ότι υπεύθυνος για το χτίσιμο ήταν ο πρωτομάστορας Γ. Σκορδύλης.

Σήμερα σώζεται ακέραιος ο οχυρός περίβολος της Φορτέτζας και συνεχίζεται η αναστύλωση σε κάποια κτίρια μέσα σε αυτή. Έτσι, ο επισκέπτης παίρνει μια ικανοποιητική εικόνα από την Φορτέτζα τον καιρό των Ενετών.

Στη Φορτέτζα, και συγκεκριμένα στην κύρια Ανατολική Πύλη, μπορείτε να φτάσετε είτε μέσα από τα στενά της παλιάς πόλης του Ρεθύμνου καταλήγοντας στην οδό Κατεχάκη (η οποία όμως είναι ιδιαίτερα ανηφορική με σκαλοπάτια) ή την οδό Χειμάρας, είτε ευκολότερα ακολουθώντας τον παραλιακό δρόμο (δηλ. τη λεωφ. Μ. Κεφαλογιάννη) που ξεκινά πίσω από το παλιό ενετικό λιμάνι (1). Ακολουθήστε τον παραλιακό δρόμο που περνά μπροστά από ταβέρνες και καφετέριες για 200-300 μ. μέχρι το μικρό παρκινγκ στα αριστερά σας (2), από όπου ξεκινά ανηφορικός λιθόστρωτος δρόμος χωρίς ανισοσταθμίες που οδηγεί προς το κάστρο. Η Φορτέτζα φαίνεται ακριβώς από πάνω, οπότε δεν υπάρχει περίπτωση να μην τη βρει κανείς.

Η Κύρια Ανατολική Πύλη (3) είναι μια τοξωτή μεγαλοπρεπή πύλη η οποία οδηγεί ένα μακρύ σκεπαστό λιθόστρωτο διάδρομο από πέτρες που έχουν λειανθεί από το χρόνο. Εντός του διαδρόμου το λιθόστρωτο είναι πιο ανώμαλο και τραχύ που πιθανώς να δυσκολεύει ελαφρώς την κίνηση με αναπηρικό αμαξίδιο, καθώς και περίπτερο τουριστικών ειδών το οποίο όμως δεν είναι προσπελάσιμο με αμαξίδιο, διότι έχει μεγάλα σκαλιά στην είσοδο και εσωτερικά 2 επίπεδα για τα οποία δεν υπάρχει πρόσβαση για αμαξίδιο.

Εντός του Φρουρίου υπάρχουν μονοπάτια από πλακόστρωτο τα οποία οδηγούν στο μεγαλύτερο αριθμό των κτιρίων και των επισκέψιμων χώρο χωρίς να μεσολαβούν σκαλιά ή έντονες κλίσεις που να εμποδίζουν την κίνηση με αμαξίδιο. Μετά την πύλη, υπάρχουν δυο WC κοινού και ένα WC ΑμεΑ τα οποία είναι με χρέωση (0.50€). Το WC ΑμεΑ είναι δύσκολα προσπελάσιμο χωρίς την υποστήριξη δεύτερου ατόμου, καθότι ο μηχανισμός για εισαγωγή του κέρματος έχει εγκατασταθεί σε ακατάλληλο ύψος (1.20 μ.) και μετά την είσοδο του κέρματος, πρέπει μέσα σε 5 δεύτερα το άτομο να σπρώξει και να ανοίξει την πόρτα πριν αυτή ξανακλειδώσει.

Βγαίνοντας από τον θολωτό διάδρομο, το πρώτο κτίριο που συναντάμε είναι η Αποθήκη του Πυροβολικού (4) όπου φυλάσσονταν τα κανόνια και ο οπλισμός της Φορτέτζας. Πρόκειται για ένα διώροφο κτίσμα με τέσσερις χαρακτηριστικές αψίδες με μεγάλες ξύλινες πόρτες στην πρόσοψη. Σήμερα έχει ανακαινιστεί και φιλοξενεί εκθέσεις τέχνης. Η είσοδος στους εσωτερικούς χώρους εμποδίζεται ελαφρώς από ένα μικρό κεφαλόσκαλο (4-5 εκ.). Εσωτερικά, υπάρχει η δυνατότητα κίνησης με αμαξίδιο σε μεγάλο μέρος του ισογείου, αλλά υπάρχουν και υπερυψωμένα τμήματα για τα οποία η πρόσβαση, όπως και στον πάνω όροφο, είναι δυνατή μόνο από σκάλες.

Δίπλα ακριβώς υπάρχει καντίνα με αναψυκτικά και σνακ η οποία είναι προσπελάσιμη και με αμαξίδιο.

Αριστερά από την είσοδο, μετά τα σκαλιά είναι ο προμαχώνας της Παναγίας ή του Αγ. Παύλου (5), ενώ μερικά μέτρα μετά την Αποθήκη Πυροβολικού φτάνει κανείς στον προμαχώνα του Αγίου Ηλία (6), όπου σήμερα έχει διαμορφωθεί το υπαίθριο δημοτικό θέατρο «Ερωφίλη» (βλ. ενότητα «Πολιτισμός-Καλλιτεχνικά»), το οποίο μεταξύ άλλων φιλοξενεί συχνά παραστάσεις του Αναγεννησιακού Φεστιβάλ.

Από το θέατρο «Ερωφίλλη» μπορεί κατευθυνθεί ευθεία προς τον προμαχώνα του Αγίου Λουκά (7), και να συνεχίσει περιμετρικά προς τη Βοηθητική Δυτική Πύλη (8), με στόχο να εξερευνήσει τη Φορτέτζα στο σύνολό της. Εναλλακτικά μπορεί να ακολουθήσει την πιο σύντομη και βατή διαδρομή προς τα κτίρια που φαίνονται στα δεξιά στο βάθος.

Περπατώντας στο λιθόστρωτο δρομάκι συναντάμε πρώτα στα δεξιά μας την ορθόδοξη εκκλησία της Αγ. Αικατερίνης (9), η οποία λειτουργεί από τα τέλη του 19ου μ.Χ. αιώνα. Η είσοδος στην εκκλησία (12 θέσεων) έχει άνοιγμα 85 εκ. και εσωτερικό διπλό σκαλοπάτι (7 συν 3 εκ.), γεγονός που δυσκολεύει την είσοδο για άτομα με αμαξίδιο χωρίς την υποστήριξη δεύτερου ατόμου. Μέσα στην εκκλησία δεν υπάρχουν ανισοσταθμίες, με μόνη εξαίρεση το βήμα το οποίο έχει σκαλοπάτι 12 εκ.

Αμέσως βορειότερα, δίπλα από το τζαμί, είναι το λεγόμενο Επισκοπικό Μέγαρο, το οποίο ονομάστηκε έτσι γιατί βρίσκεται δίπλα στον καθεδρικό ναό. Αποτελείται από δύο κτίσματα της ενετικής περιόδου (16ος μ.Χ.), τα οποία σώζονται σε καλή κατάσταση. Το μεγαλύτερο από τα δυο κτίσματα διαθέτει έναν μεγάλο ενιαίο χώρο με καμάρες και προφανώς χρησιμοποιήθηκε στην αρχική του φάση ως έδρα και κατοικία του επισκόπου.

Δίπλα στο Επισκοπικό Μέγαρο βρίσκεται ο καθεδρικός ναός του Αγίου Νικολάου που θεμελιώθηκε το 1583 ως ναός της καθολική εκκλησίας και στα χρόνια της τουρκοκρατίας μετατράπηκε σε Τέμενος του σουλτάνου Ιμπραήμ Χάν (1648). Εντυπωσιάζει για τον εντυπωσιακό σε μέγεθος ημισφαιρικό τρούλο, με διάμετρο 14.5 μ. Μέσα διατηρείται το μιχράμπ (δηλαδή η κόγχη προσευχής που είναι στραμένη προς τη Μέκκα), εντοιχισμένο στο κέντρο του ΝΑ τοίχου. Μέχρι το κτίριο φτάνει μονοπάτι από πλάκες, χωρίς ιδιαίτερες ανισοσταθμίες, αλλά η ράμπα μπροστά στην είσοδο είναι ιδιαίτερα απότομη (περίπου 20%). Επίσης, στην είσοδο υπάρχει σκαλοπάτι περίπου 10 εκ. και χρειάζεται η βοήθεια δεύτερου ατόμου για να ανοίξει και τα δυο φύλλα της πόρτας.

Απέναντι από το Τέμενος του Ιμπραήμ, σώζεται ένα τμήμα του συγκροτήματος της κατοικίας του Ρέκτορα του Ρεθύμνου (10) ή Palazzo Publico, δηλαδή του ενετού διοικητή του Ρεθύμνου. Πρόκειται για ένα οικοδόμημα εξαιρετικής κατασκευής που χαρακτηριζόταν από μεγαλοπρέπεια και πολυτέλεια. Το χτίσιμό του ολοκληρώθηκε το 1581 και σήμερα σώζεται μόνο ένα μικρό τμήμα που λειτουργούσε πιθανώς ως φυλακές, και το οποίο δεν είναι επισκέψιμο.

Πίσω από την κατοικία του Ρέκτορα, προεξοχή της Αγίας Ιουστίνης, βλέπει κανείς την κατοικία των Συμβούλων (11). Στο χώρο αυτό κατοικούσε, σύμφωνα με τις πηγές, ο ένας από τους δύο Συμβούλους του Ρεθύμνου, ενώ ο άλλος παρέμενε κάτω στην πόλη, για την επιτήρηση της τάξης. Είναι ένα διώροφο επιβλητικό κτίριο με πολύ μεγάλα δωμάτια, αντιγραφή γνωστών Ιταλικών παλατιών της Αναγέννησης. Πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε και κατά την Τουρκοκρατία ως έδρα ή κατοικία κάποιου αξιωματούχου. Σήμερα ανακαινισμένο, στεγάζει το εργαστήριο συντήρησης αρχαιοτήτων και είναι μη επισκέψιμο.

Παράλληλα με το τείχος, ανάμεσα στην προεξοχή της Αγίας Ιουστίνης και του Αγίου Σώζοντος, διατηρείται μεγάλο τμήμα των αποθηκευτικών χώρων που είναι γνωστοί ως «Συγκρότημα της Βόρειας Πυλίδας» (12). Πρόκειται για το κυριότερο συγκρότημα αποθηκών της Φορτέτζας, συνδυασμένο με τους δυο υπόγειους και μη προσπελάσιμους με αμαξίδιο (πολλά σκαλιά) χώρους της φρουράς της βόρειας βοηθητικής πύλης.

Συνεχίζοντας παράλληλα με τον εξωτερικό τοίχο προς την πλευρά της θάλασσας φτάνουμε στην προεξοχή του Αγίου Σώζοντος όπου βλέπουμε ένα μικρό κτίριο με σχήμα πυραμίδας (13). Είναι η μια από τις δυο πυριτιδαποθήκες του κάστρου που σώζονται σήμερα. Η δεύτερη βρίσκεται στο ΒΔ τμήμα, ανάμεσα στις προεξοχές του Αγίου Πνεύματος και της Αγίας Ιουστίνης (14). Πρόκειται για ορθογώνια κτίσματα με θόλο που στη βόρεια πλευρά έχει θυρίδα εξαερισμού ώστε το θαλασσινό αεράκι να κρατάει την πυρίτιδα πάντα στεγνή. Έχουν εξαιρετικά παχείς τοίχους με μικρές πόρτες και στο εσωτερικό διαθέτουν και ενδιάμεσους διαδρόμους για την καλύτερη ασφάλεια της πυρίτιδας.

Τέλος, ακολουθώντας το μονοπάτι φτάνει κανείς στον προμαχώνα του Αγίου Νικολάου (15). Εκεί υπάρχει το Δίδυμο κτίριο, ένα κτίριο της εποχής της βενετοκρατίας, του οποίου η χρήση δεν έχει προσδιοριστεί με ακρίβεια. Αποτελείται από δύο θολοσκεπείς χώρους και περιβάλλεται από περίβολο. Το κτίριο είναι επισκέψιμο και έχει 2 μεγάλες αίθουσες πρόσφατα αναστηλωμένες. Στην είσοδο (άνοιγμα 120 εκ.) έχει ένα μεγάλο σκαλί που εμποδίζει την είσοδο με αναπηρικό αμαξίδιο.

Ακριβώς δίπλα υπάρχει η ορθόδοξη εκκλησία του Αγ. Θεόδωρου του Τριχινά. Ένα μονόχωρο εκκλησάκι που κτίστηκε του 1899 από τον Ρώσο Κυβερνήτη του Ρεθύμνου Theodore de Hiostak επί Κρητικής Πολιτείας (1898-1913). Σήμερα πολλοί κάτοικοι του Ρεθύμνου επιλέγουν να τελέσουν τους γάμους τους σε αυτό το εκκλησάκι, λιτά και απέριττα, μέσα στο όμορφο μικρό άλσος με τα πεύκα. Η εκκλησία (10 θέσεων) είναι προσπελάσιμη με αμαξίδιο και είσοδος σε αυτή είναι επίπεδη, με άνοιγμα 120 εκ., αλλά δίφυλλη πόρτα που χρειάζεται η βοήθεια δεύτερου ατόμου για να ανοίξει από μέσα και το δεύτερο φύλλο. Μέσα στην εκκλησία δεν υπάρχουν ανισοσταθμίες, με μόνη εξαίρεση το βήμα το οποίο έχει δυο σκαλιά συνολικού ύψους 22 εκ.

Από την εκκλησία του Αγίου Θεοδώρου ξεκινάει κατηφορικό πλακόστρωτο δρομάκι το οποίο φέρει πλατιά σκαλιά μικρού ύψους και το οποίο οδηγεί στην είσοδο της Φορτέτζας (την ανατολική είσοδο). Για να κατέβει κανείς με αμαξίδιο από αυτή τη διαδρομή με ασφάλεια, χρειάζεται η υποστήριξη δεύτερου ατόμου. Διαφορετικά, μπορεί να επιστέψει προς τα πίσω προς το θέατρο «Ερωφίλή» και να ακολουθήσει το προσβάσιμο μονοπάτι μέχρι πίσω στην είσοδο του φρουρίου.

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας δεν έγιναν σημαντικές αλλαγές στις βενετσιάνικες οχυρώσεις, με εξαίρεση το μικρό οχυρό μπροστά στην ανατολική πύλη της Φορτέτζας, το σημερινό Αρχαιολογικό Μουσείο (16) (βλ. ενότητα «Μουσεία-Πινακοθήκες»).

Ώρες λειτουργίας: Κάθε μέρα 08:30-20:30 (θερινό πρόγραμμα).

Είσοδος: 4€ (ολόκληρο), 10€ (Οικογενειακό), Ελεύθερη για μαθητές, φοιτητές και ΑμεΑ.